سؤال

گاهی به نظر می‌رسد برخی آیات قرآن با هم متفاوت‌اند یا حتی چیزهای خلاف هم می‌گویند؛ چرا؟

--------------------------------------------------------

پاسخ کوتاه

آیات در موقعیت‌ها و موضوعات گوناگون نازل شده‌اند.

وقتی در کنار هم و با دقت فهم شوند، تناقضی میان آن‌ها نیست.

مانند قانون‌هایی که برای شرایط مختلف نوشته می‌شوند.

--------------------------------------------------------

پاسخ عمومی

۱. تفاوت «تعارض واقعی» با «تفاوت ظاهری»

تعارض واقعی یعنی دو گزاره به‌گونه‌ای باشند که جمع میان آن‌ها محال باشد. اما در قرآن آنچه دیده می‌شود معمولاً تفاوت در زاویه بیان، شرایط مخاطب یا مرحله هدایت است نه ناسازگاری حقیقی. با دقت در سیاق آیات و موضوع سخن، امکان جمع میان آن‌ها روشن می‌شود.

۲. توجه به شرایط نزول و موقعیت‌های گوناگون

بسیاری از آیات در پاسخ به رخدادهای متفاوت اجتماعی و تاریخی نازل شده‌اند. یک حکم یا توصیه ممکن است ناظر به وضعیت خاصی باشد و آیه‌ای دیگر به شرایطی متفاوت. نادیده گرفتن این زمینه‌ها می‌تواند تصور تعارض ایجاد کند در حالی که هر آیه در جای خود هماهنگ است.

۳. تفاوت سطح بیان عمومی و تخصصی

برخی آیات اصل کلی را بیان می‌کنند و برخی دیگر جزئیات یا استثناها را توضیح می‌دهند. اگر این دو سطح از هم جدا دیده شوند، گاه ناسازگار به نظر می‌رسند؛ اما با کنار هم قرار دادنشان تصویر کامل شکل می‌گیرد مانند قانون کلی و تبصره‌های آن.

۴. پویایی تدریجی در تشریع و تربیت

هدایت قرآنی در بسیاری موارد تدریجی بوده است تا جامعه بتواند مرحله‌به‌مرحله رشد کند. در این فرایند ممکن است حکمی موقت زمینه را برای حکم کامل‌تر فراهم کند. این تغییر تدریجی نشانه تناقض نیست بلکه نشانه روش تربیتی حکیمانه است.

۵. محدودیت فهم انسانی در برابر متن عمیق

گاه احساس تعارض ناشی از برداشت سطحی یا ناآشنایی با زبان، بلاغت و شیوه بیان قرآن است. پژوهش تفسیری نشان می‌دهد که با بررسی دقیق واژگان، پیوند آیات و سنت تبیینی، بسیاری از این تعارض‌های ظاهری برطرف می‌شود.

جمع‌بندی

آنچه گاه به صورت اختلاف یا ناسازگاری میان آیات دیده می‌شود، در بیشتر موارد تفاوت در شرایط، سطح بیان یا مراحل هدایت است نه تعارض واقعی. با نگاه جامع و تفسیر روشمند، هماهنگی درونی قرآن آشکار می‌شود و انسجام پیام آن روشن‌تر می‌گردد.

--------------------------------------------------------

پاسخ تفصیلی

مسئله‌ی متشابهات و چگونگی فهم آیاتی که در ظاهر با یکدیگر تفاوت دارند یا حتی در تعارض به نظر می‌رسند. این پدیده، نه نشانه تناقض در کلام الهی، بلکه بخشی از شیوه‌ی بیان قرآن برای هدایت عمیق‌تر انسان‌هاست.

۱. استدلالات نقلی (آیات و روایات)

قرآن کریم خود این پدیده را پیش‌بینی کرده و راهکار فهم آن را نیز مشخص نموده است.

الف) آیه محکَمات و متشابهات (آل عمران، ۷)

مهم‌ترین آیه در این زمینه، آیه ۷ سوره آل عمران است:

"هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ  فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ  وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ  وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا  وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ"

این آیه به روشنی بیان می‌کند که در قرآن، دسته‌ای از آیات محکمات (روشن، صریح و قابل فهم برای عموم) و دسته‌ای دیگر متشابهات (نیاز به تدبر، تأویل و مراجعه به اهل دانش) وجود دارند.

محکمات: پایه‌های دین، اصول کلی اعتقادی، احکام واضح و مفاهیم روشن.

متشابهات: آیاتی که ممکن است به ظاهر در تضاد با هم به نظر برسند، یا مفاهیم عمیق و ماورایی را بیان کنند که فهم کامل آن‌ها برای همگان دشوار است.

ب) راهکار فهم متشابهات (ارجاع به راسخون در علم)

قرآن مشخص می‌کند که چه کسانی باید به سراغ تأویل متشابهات بروند و چگونه:

"وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا": کسانی که دانش استوار در علم دارند (که در روایات شیعه و سنی، مصداق آن به پیامبر و ائمه اطهار (ع) و سپس عالمان حقیقی اطلاق می‌شود)، وقتی به آیات متشابه برمی‌خورند، نه تنها در آن ایجاد شک و تردید نمی‌کنند، بلکه با ایمان کامل می‌گویند: "همه این آیات، چه محکم و چه متشابه، از جانب پروردگار ماست."

"وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ": تنها صاحبان خرد و اندیشه کسانی هستند که از این آیات پند می‌گیرند و به حقیقت آن‌ها پی می‌برند.

ج) روایات در باب اختلاف ظاهری آیات

روایات فراوانی از اهل بیت (ع) وجود دارد که بر وجود متشابهات و چگونگی برخورد با آن‌ها تأکید دارند. پیامبر (ص) و ائمه (ع) همواره تأکید می‌کردند که آیات قرآن را با یکدیگر بسنجید و اگر آیه ای با ظاهر دیگر تناقض داشت، باید به محکمات مراجعه کرد.

۲. استدلالات عقلی و منطقی

چرا خداوند از ابتدا همه آیات را کاملاً واضح و بدون ابهام نازل نکرده است؟ این شیوه بیان، دلایل عقلی و اهداف مهمی را دنبال می‌کند:

الف) ارتقای سطح فهم و تدبر در انسان

اگر همه آیات کاملاً روشن و یکسان بودند، عمق و گستره‌ی تفسیر و تدبر به شدت محدود می‌شد. وجود متشابهات، انسان را به تلاش فکری و علمی وا می‌دارد:

1. آزمایش علمی و فکری: وجود آیات متشابه، مانند تمرینی است برای دانشمندان و اندیشمندان تا با تلاش مضاعف، عقل خود را به کار گیرند، روابط میان آیات را کشف کنند، و به فهم عمیق‌تری دست یابند. این خود، مایه رشد علمی و فکری انسان است.

2. جلوگیری از سطحی‌نگری: اگر همه چیز به سادگی قابل فهم بود، ممکن بود انسان‌ها با سطحی‌نگری از کنار مفاهیم عمیق قرآنی عبور کنند. متشابهات، انسان را به تعمق و تفکر عمیق وامی‌دارند.

ب) گنجایش مفاهیم عمیق و ماورایی

بسیاری از حقایق قرآنی، به ویژه در مورد ذات خداوند، صفات الهی، غیب، بهشت و جهنم، فراتر از درک مستقیم حواس و مفاهیم روزمره انسان هستند.

1. محدودیت زبان بشری: زبان انسان با مفاهیم مادی و تجربیات دنیوی شکل گرفته است. بیان مفاهیم مطلق، ماورایی و بی‌نهایت، با استفاده از ابزارهای زبانی محدود، ناگزیر به استفاده از تمثیل، استعاره و تشبیه است. این تشبیهات، هرچند ممکن است در نگاه اول متفاوت یا حتی متعارض به نظر برسند، اما برای نزدیک کردن مفاهیم پیچیده به ذهن انسان به کار می‌روند.

2. أکید بر نامحدودیت الهی: حتی ظاهر تفاوت یا تعارض در برخی آیات، می‌تواند نشانه‌ای باشد از نامحدود بودن ذات الهی که با مفاهیم محدود انسانی قابل درک کامل نیست.

ج) جلوگیری از انحراف و سوءاستفاده

وجود آیات متشابه، خود به عنوان یک صافی طبیعی عمل می‌کند:

1. شناخت افراد با دل زایغ: کسانی که در دلشان انحراف (زَیغ) دارند، به جای مراجعه به محکمات و طلب هدایت از اهل دانش، به دنبال متشابهات می‌روند تا از آن‌ها برای مقاصد خود (فتنه، گمراه کردن دیگران، ترویج عقاید باطل) استفاده کنند. همانطور که آیه ۷ آل عمران می‌گوید: "فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ".

2. ارزش‌گذاری بر علم و معرفت: کسانی که به حقیقت آیات دست می‌یابند، کسانی هستند که با تلاش علمی، اجتهاد صحیح و تبعیت از اهل علم (راسخون در علم) به فهم درست می‌رسند. این فرایند، علم و معرفت را ارزشمند می‌کند.

د) جلوه‌های مختلف یک حقیقت واحد

بسیاری از آیاتی که به نظر متفاوت می‌آیند، در واقع جلوه‌های مختلف یک حقیقت واحد را بیان می‌کنند. مثلاً، قرآن گاهی از خداوند با صفات شدت و قهاریت سخن می‌گوید (که در آیات عذاب و هشدار تجلی می‌یابد) و گاهی با صفات رحمت و مغفرت (که در آیات بخشش و آمرزش بیان می‌شود). این دو صفت، در ذات خداوند هیچ تضادی ندارند؛ بلکه هر دو جنبه‌ای از کمال مطلق او هستند که در مواجهه با حالات و اعمال مختلف انسان، خود را نشان می‌دهند.

مثال:

آیه "إِنَّ رَبَّکَ لَسَرِیعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ" (اعراف، ۱۶۷) به صراحت هر دو جنبه را در کنار هم بیان می‌کند. سرعت عقاب مربوط به کسانی است که با لجاجت از هدایت روی برمی‌گردانند، و غفور و رحیم بودن برای کسانی است که توبه می‌کنند و به سوی او بازمی‌گردند.

نتیجه‌گیری

وجود آیاتی که در ظاهر متفاوت یا متعارض به نظر می‌رسند، بخشی از اعجاز بلاغی و هدایتی قرآن است. این پدیده، نشانه‌ی تناقض نیست، بلکه:

حکمت الهی برای هدایت عمیق‌تر انسان‌ها.

دعوت به تدبر و تعقل در کلام خدا.

ابزاری برای تمایز بین اهل تحقیق و کسانی که با قلبی زایغ به دنبال فتنه هستند.

نمایانگر جنبه‌های مختلف یک حقیقت واحد و مطلق الهی.

راه صحیح مواجهه با این آیات، مراجعه به محکمات، تأمل و تدبر، و ارجاع به راسخون در علم (پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) و عالمان حقیقی) است تا با کمک آن‌ها، فهم صحیحی از کلام الهی به دست آید.